Alles over de septic tank 

De verbeterde septictank is volgens het Besluit afvalwaterhuishoudens de hoeksteen van het saneringsbeleid. Toch worden er weinig septictanks geplaatst. Hieronder wordt uitgelegd hoe de septic tank in de wet terecht is gekomen, hoe de septic tank werkt, wat praktijkervaringen zijn en hoe de discussie over de "septische put" gevoerd wordt. Ook wordt kort ingegaan op de Europese certificering van de septictank.

De septictank in de wet

Toen in de jaren '80 het beleid ten aanzien van ongezuiverde lozingen werd ontwikkeld werd er van uitgegaan dat er nog zo'n 330.000 ongezuiverde lozingen in het buitengebied over zouden blijven. Men ging er ook vanuit dat deze lozingen niet zo schadelijk zouden zijn voor het ecosysteem dat vergaande zuivering nodig was. De verspreide lozingen in de bodem of op het oppervlaktewater konden best, zo was de gedachte, opgevangen worden met het zelfzuiverende vermogen van het water of van de bodem. Het lozingenbesluit bodembescherming werd als eerste ontwikkeld, op 1 juli 1990 trad dit in werking. Voor dit lozingenbesluit zocht men een effectief, niet te duur en robuust middel om te voorkomen dat de infiltratieputten zouden versmeren met niet-opgeloste deeltjes.

De niet-opgeloste delen in het huishoudelijk afvalwater blijken zich zo te gedragen dat na ca. 200 uur standtijd de meeste bezinkbare delen naar de bodem zijn gezakt, de afnamecurve bereikt na 200 uur zijn asymptoot. Uitgaande van een gemiddelde gezinsgrootte van 4 personen en een lozing van 150 ltr. per persoon per dag (dus 600 ltr. per dag) en een standtijd van 10 dagen kwam men op een gewenst volume van een bezinkingsvoorziening van 6000 ltr. of 6 kubieke meter. Om de slibophoping te concentreren en de turbulentie te verminderen werd deze 6000 ltr tank verdeeld in drie kamers met een verhouding van 2:1:1, dus ruimtes van 3000, 1500 en 1500 liter 

Zo kwam men op de Verbeterde Septic Tank (VST), een driekamer septic tank van 6000 liter met een lange verblijftijd. Het doel was dus niet maximale zuivering, maar maximale bezinking. Een aparte een uitvoeringsregeling voor de nageschakelde infiltratievoorziening leidde tot een voldoende zuiveringscombinatie: voorbezinking in de septictank en zuivering in de bodem in een goed gedimensioneerde infiltratievoorziening.

Toen het lozingenbesluit Wvo huishoudelijk afvalwater werd ontwikkeld (in werking getreden op 1 maart 1997), wilde men graag een goede afstemming met lozingenbesluit bodem en zo werd ook in dit plan de grote driekamer septictank opgenomen. In het lozingenbesluit bodem wordt verwezen naar de Uitvoeringsregeling Lozingenbesluit bodembescherming (Staatscourant 1990, 123) waarin vrij nauwkeurig de maatvoering en de andere eisen van de septic tank worden beschreven. Voor het lozingenbesluit WVO is de verwijzing naar identieke de Regeling Wvo septic tank van 27-1-1997.

In het nieuwe Besluit lozing afvalwater huishoudens dat de genoemde twee lozingenbesluiten per 1 januari 2008 heeft vervangen, is de septictank weer als dé voorgeschreven voorziening opgenomen.

Grijs en zwart water

De 'oude' septic tank die bij veel huizen nog aanwezig is, verwerkt meestal alleen het water uit het toilet, het 'zwarte water'. Deze septic tank is meestal 1500 ltr. - 2000 ltr, in de jaren '80 en '90 zijn er ook 3000 ltr. septic tanks geplaatst. Op veel locaties wordt het zwarte water opgevangen in oude beerputten of regenwaterputten. Vaak weten de bewoners niet (meer) dat er een voorziening is, de putten zijn dan verdwenen onder het gras en al jaren niet meer schoongemaakt.

Het 'grijze water' wordt vaak direct op de sloot of in de bodem geloosd. Ook hierin herkennen we de aandacht voor de niet-opgeloste deeltjes, in grijswater zit heel weinig SS (suspended solids=zwevende deeltjes) en dus werd dit water vrij geloosd.

In de verbeterde septictank uit de lozingenbesluiten en het nieuwe Besluit afvalwaterhuishoudens wordt het grijze en zwarte water samen opgevangen.

Over de samenstelling en het gedrag van grijs en zwart water is niet zo heel veel bekend. In 2001 deden IWACO (inmiddels Royal Haskoning) en het Van Hall Instituut Business Center in opdracht van het Bestuurlijk Overleg Rioleringen Friesland onderzoek naar het gedrag en samenstelling van grijswater. In een wijk in Groningen waar het grijze water van 110 woningen gescheiden wordt afgevoerd, werden metingen gedaan aan het water. De conclusie was dat grijswater ca. 80% van de totale BZV vracht van huishoudelijk afvalwater (grijs + zwart) bevat, ca. 50% van de CZV vracht en slechts 1,5% van de zwevende deeltjes. 60% tot 80% van het kleine beetje SS dat in het grijze water zit bezinkt in 5-8 dagen, bezinking leidt nauwelijks tot afname van BZV en CZV.

Vanuit deze ervaring lijkt het samenbrengen van zwart en grijswater in één grote septictank niet erg zinvol omdat het primaire doel (bezinking) bij het grijze water nauwelijks iets oplevert en ook de BZV en CZV niet verlaagd worden door de grijswater bezinking.

Een uitgebreid onderzoek in de jaren '85 en '87 door Witteveen en Bos in opdracht van VROM geeft aan dat gezamenlijke opvang in een grote septic tank wel een redelijk tot goed resultaat oplevert: BZV verwijdering 30% tot 79%; CZV verwijdering 30% tot 79%; 70% tot 89% SS verwijdering.

De combinatie van de twee conclusies: 'grijswaterbehandeling in een septic tank heeft niet veel effect' en 'de septictank heeft een goed rendement bij grijs+zwart water' leidt tot de conclusie dat de septictank zijn effect vooral ontleent aan het zwarte water (zie ook hieronder, de werking van de septic tank)

De werking van de septic tank

Zoals hierboven al werd gesteld is de septic tank vooral een bezinker. In de bezinkbare deeltjes is een deel van de BZV en CZV waarde vastgelegd, bezinking leidt dus ook tot BZV en CZV verwijdering. Naast deze fysische werking is er een biologische werking. De biologische afbraak in de septic tank is gering, bij toetreding van nieuw (zuurstofrijk) influent zal direct enige BZV verwijdering plaatsvinden door micro-organismen. Deze gebruiken de zuurstof in het water waardoor het water weer snel zuurstofloos wordt, deze afbraak stopt als het zuurstofgehalte te laag wordt. De geringe turbulentie zorgt voor minieme zuurstofinvoer in het water. De menging met grijswater zorgt nog voor enige zuurstoftoevoeging, tweederde van de dagelijkse lozing is grijswater.

In het slib zal een beperkte gisting (zuurstofloze afbraak) ontstaan. Gisting leidt tot hydrolyse van vetzuren (dit leidt tot stank) en tot methaanvorming. Bij hogere temperaturen verloopt deze gisting actiever dan bij lagere. Onder de 10°C is de gisting zeer beperkt, vanaf de 13°C verloopt dit sneller. Het grijze water is warmer dan het zwarte, de temperatuur wordt hierdoor iets hoger en dit bevordert de gisting.

De temperatuur in een ondergronds geplaatste septic tank zal in de winter onder de 10°C komen, slibafbraak is dan niet mogelijk en er treedt ophoping van slib op. In de zomer kan de temperatuur boven de 13°C komen, er kan dan vergisting en afbraak van de voorraad optreden. Dit is goed te ruiken, de septictank begint dan vetzuren te produceren.

In theorie kunnen septictanks zo jarenlang belast worden zonder vol te raken. In de Nederlandse omstandigheden komt deze afbraak door biologische omzetting echter niet veel voor. In onze omstandigheden moeten septictanks regelmatig geleegd worden.

In zuidelijker, warmere, landen werkt dit afbraakproces beter. In bijvoorbeeld Frankrijk prefereert men daarom 1 kamer systemen om de turbulentie juist te verhogen. Hierdoor wordt het contact tussen het actief slib, waarin de actieve micro organismen zitten, en het vuile water bevorderd en daardoor wordt de biologische afbraak verbeterd. Deze constructie is dus níet gericht op maximale rust ten behoeve van de bezinking.

Het bezinksel en de drijflaag zullen regelmatig verwijderd moeten worden. De massa bestaat grotendeels uit slib met daarbij nog allerlei niet-organisch materiaal (zand, metaal, plastic e.d.). In de grijswaterstroom (bad, douche, wasmachine e.d.) bevinden zich meer niet-organische materialen, vaak ook in de vorm van kleine voorwerpen als paperclips, munten, knopen e.d.

Hoe beter de bezinking en opdrijving, dit is dus afhankelijk van de verblijftijd, hoe meer materiaal achterblijft. Het meeste hoopt zich op in het eerste compartiment, per jaar wordt een massa gevormd van ca. 100 ltr. - 150 ltr. per persoon. Dit dient regelmatig, elke twee- of drie jaar, verwijderd te worden

Wat mogen we van de septic tank verwachten?

In de lozingenbesluiten is geen effluent- of rendementswaarde opgenomen, het is een typisch middelvoorschrift. Het onderzoek uit de jaren '80 is in dit middelvoorschrift verwerkt, impliciet zijn de toen gevonden waarden de doelvoorschriften. Ruwweg zijn deze waarden: 50% verwijdering van BZV en CZV en 90% SS verwijdering.

Toen voor de certificering van IBA systemen de Beoordelingsrichtlijnen werden opgesteld, werden de effluent waarden overgenomen uit de CIW/CUWVO richtlijnen. In deze richtlijn werden drie effluent klassen onderscheiden, klasse I, klasse ll, klasse III. De klasse I had effluentwaarden die haalbaar geacht werden door de verbeterde septic tank. Deze waarden zijn opgenomen in de Beoordelingsrichtlijn K10002.

Effluentwaarde van klasse I, op basis van steekmonsters

Met deze waarden is het oude middelvoorschrift te gebruiken als een doelvoorschrift. Of de VST in correcte testomstandigheden werkelijk deze waarden haalt is niet geheel duidelijk. Omdat de wet een middelvoorschrift hanteert is certificering niet nodig, geen enkele leverancier is dan ook gestart met het certificeringstraject volgens BRL K10002. Onderzoek bij het Van Hall Instituut Business Center indiceert dat een tank in zomerse omstandigheden de waardes kan halen, maar dit onderzoek is onvoldoende uitgebreid om er een duidelijke conclusie aan te verbinden. Langerlopend praktijkonderzoek van Agrotransfer in het kader van het project IBA's in Beeld indiceert dat de septictanks in de praktijk niet altijd de gewenste waarden halen; van zes septictanks bleven er twee onder de BZV grens, de CZV waarden voldeden wel, op SS voldeed geen enkele septic tank!

Het eerder genoemde onderzoek uit de jaren '80 geeft betere waarden, op 10 locaties werden tientallen monsters geanalyseerd. Op de meeste locaties worden de CZV en de SS waarden van de klasse I gehaald, bij BZV is is de overschrijding frequenter.

Septic Tank Onderzoek Witteveen en Bos 1985-1987

Kortom: we mogen er van uitgaan dat de klasse I waarde door de VST gehaald kán worden maar niet altijd gehaald zál worden. Een goed en overtuigend praktijkonderzoek aan de VST is nooit uitgevoerd.

De nieuwe Europese norm voor het testen van septic tanks richt zich vooral op de bezinkingscapaciteit. Er wordt getest met een gestandaardiseerde hydraulische belasting waarin kleine polystyreen bolletjes zijn opgenomen. Het percentage bolletjes dat in het effluent zit wordt gemeten. Hoe beter het ontwerp hoe meer bolletjes achter blijven in het systeem. Elk land kan een eigen eis stellen voor wat betreft de hoeveelheid geloosde bolletjes. In de bij het Besluit lozing afvalwater huishoudens behorende Regeling lozing afvalwaterhuishoudens wordt aangegeven dat in de bolletjetest 10 gram bolletjes mag doorgelaten worden.    

De discussie over de septic tank

In de meeste gevallen van sanering van ongerioleerderde lozingen schrijft de wet de septic tank voor. Toch zijn er maar weinig overheden die deze lijn volgen, men neigt naar niets doen of naar saneren met hoogwaardige IBA systemen.

Een veel gevolgde redenering is: "Het is niet consequent om een deel van de laatste lozingen te saneren met dure riolering en het resterende deel te saneren met de laag renderende septic tank. Dan kun je beter nog iets verder doorrioleren en de rest laten zitten'

Een andere redenering is: "Als je nou toch moet saneren en je gaat volumineuze septictanks in de grond plaatsen, dan kun je net zo goed iets meer uitgeven zodat je een hoog renderende IBA II of IBA III kan plaatsen in plaats van een laag renderende septic tank".

Minister Jan Pronk pleitte destijds voor deze laatste lijn. In zijn notitie afvalwater buitengebied van 4 maart 2002  zegt hij over de septic tank: "de opwaardering van het huidige bestand aan septic tanks van zo'n 2 m ³ inhoud, naar de voorgeschreven 6 m ³ is uit oogpunt van milieurendement niet kosteneffectief'. Elders in de notitie pleit hij voor gecertificeerde klasse II en III systemen. Dit pleidooi wordt gekoppeld aan de integrale saneringsaanpak onder regie van de gemeente. De beleidsbrief van Van Geel (zie bij Nota's en Wetteksten) volgde en herbevestigde deze benadering. Maar in het Bes;luit lozing afvalwaterhuishoudens is de septictank weer de "hoeksteen" van de sanering van de ongerioleerde percelen. De septictank staat dus nog steeds in de wet, de burger die zelf de voorkeur geeft aan de VST van 6000 liter en zelf wil saneren heeft dus nog steeds de wet aan zijn kant. Deze robuuste en relatief goedkope oplossing krijgt in het beleid van de uitvoerende overheden echter nauwelijks aandacht.    

Er gaan regelmatig geruchten de ronde dat Brussel de septictank binnenkort zal verbieden. De bron van deze geruchten is onbekend, wel is het duidelijk dat er geen aanwijzingen zijn dat er een grond is voor dit gerucht. De septictank is en blijft een in de wet verankerde saneringsoptie. 

F. Debets ( update 28 juli 2008)